Posteljica

Posteljica (placenta) je organ ovuluma koji se stvara krajem trećeg meseca iz čupastog horiona i bazalne decidue. U to vrijeme, po implantaciji oplođene jajne ćelije, na mestu usađivanja, dejstvom enzima ćelija trofoblasta otvaraju se sitne materične vene i stvaraju se najpre male lakune, koje se međusobno spajaju (to su budući intervilozni prostori) i ispunjavaju krvlju iz otvorenih materičnih vena. Kasnije se u lakunama otvaraju i ogranci arterija i kroz njih se uspostavlja spora cirkulacija krvi. Krv se iz otvorenih arterija izliva u široke intervilozne prostore i postepeno i usporeno struji prema otvorenim materičnim venama, preko kojih se ponovo vraća u krvotok majke. To se dešava u fazi hematotrofne ishrane oplođenog jajeta. Pri usadivanju, čupice trofoblasta prodiru kroz kompaktan sloj decidue i dospevaju do spongioznog sloja gdje se najveći broj čupica zaustavlja i plovi u lakunama ispunjenim krvlju. To su resorpcione čupice preko kojih se vrši razmena materija, one plove u lakunama – povijaju se u strujanju krvi. U spongioznu deciduu urasta samo manji broj čupica koje pričvršćuju posteljicu za zid uterusa i koje se zbog toga nazivaju fiksacione čupice.

Između pojedinih kotiledona od unutrašnje površine uterusa polaze prema posteljici vezivne pregrade ili septa. Danas se smatra da u toku kontrakcija uterusa ne dolazi do zastoja krvotoka u njoj, kao kod spužve po prestanku stezanja pri ceđenju, već nastaje zatvaranje nekih materičnih vena spolja pa se prekida oticanje venske krvi iz interviloznih prostora. To usporava i otežava oksigenaciju krvi, te se zbog toga u vrijeme trajanja materičnih kontrakcija mogu naći i znaci prolazne patnje ploda.

Pri kraju trudnoće posteljica je najčešće oblika somuna, teška oko 500 gr, sa prečnikom od 16 do 20 cm, debljine u središnom delu 2-3 cm. Sastavljena je iz 16 do 20 kotiledona. Strana okrenuta plodu (pars foetalis) pokrivena je amnionom, glatka i sjajna. Sa nje polazi pupčana vrpca. Strana okrenuta materici (pars matema) je režnjevita, tamno crvene boje, glatke površine,

Građa posteljice. – Osnovna jedinica posteljice je čupica. Površina čupice je pokrivena jednim redom ćelijske mase u kojoj su, bez jasnih ćelijskih granica, rasejana jedra. Taj sloj naziva se sincicium. Drugi, unutrašnji sloj čupica, sastavljen je iz velikih, svetlih mnogouglih ćelija, takozvanih Langhansovih ćelija koji je bogato je zastupljen sve do četvrtog meseca trudnoće. Otada ovaj sloj iščezava. Kroz sredinu čupice prolazi krvni kapilar, a između njega i opisanog površinskog sloja čupice nalazi se vezivno tkivo. Zid čupice, u stvari, predstavlja membranu koja razdvaja krvotok majke od krvotoka ploda. Manji broj čupica je urastao u matericu i pričvršćuje posteljicu za matericu. To su fiksacione čupice.

Funkcija posteljice. Ona uglavnom učestvuje u razmeni materija između majke i ploda, štiti plod od infekcije i stvara hormone neophodne za održavanje trudnoće. Na taj način posteljica vrši ulogu pluća, bubrega, gastrointestinalnog trakta i endokrinih žlezda začetka.

Posteljica vrši i sekretomu funkciju. Ona je, u stvari, žlezda sa unutrašnjim lučenjem. Lučenje hormona počinje još u čupicama i prije nego što je posteljica formirana kao organ. U tom periodu luče se naročito horionski gonadotropini koji se odstranjuju preko bubrega trudnice, te ih u velikoj količini ima u njenoj mokraći. Gonadotropni hormon posteljice po dejstvu veoma je sličan gonadostimulinu B, to jest on ubrzava nastajanje ovulacije i pomaže stvaranje žutog tela. Ova činjenica se koristi za rano dokazivanje bioloških ili imunoloških testova.

Smatra se da se horionski gonadotropin luči u Langhansovom sloju čupica. Ovaj hormon počinje da se luči odmah po implantaciji oplođene jajne ćelije, još u stadijumu blastociste, a maksimum lučenja postiže se između desete i dvanaeste sedmice trudnoće. Praćenje nivoa horionskog gonadotropina u organizmu trudnice jedan je od indikatora stanja u kome se trudnoća nalazi. Pad vrednosti gonadotropina predstavlja loš prognostički znak, odnosno ukazuje na mogućnost intrauterinog uginuća ovuluma i spontanog prekidanja trudnoće.

Osim gonadotropina, čupice posteljice luče još jedan hormon proteinske grade koji se naziva placentni laktogen i koji je, po nekim autorima, veoma sličan hormonu rasta. Praćenje krivulje izlučivanja ovog hormona, koja se u toku razvoja ploda postepeno penje naviše, takode može da posluži kao indikator normalnog razvoja trudnoće.

Poznato je takode da već od svog formiranja posteljica u znatnoj količini luči progesteron, koji smanjuje osetljivost gravidne uterusa na spoljašnje i unutrašnje draži i time održava trudnoću. Na taj način posteljica od trećeg meseca trudnoće preuzima ulogu žutog tela jajnika. Progesteron se luči sve do kraja trudnoće. Smatra se da ga luče ćelije sincicijalnog sloja čupica. Osim pomenutih hormona, u posteljici se već od njenog postanka produkuje estrogen u znatnim količinama. Od estrogenih hormona u najvećoj količini kod trudnice luči se estriol, čije se prisustvo dokazuje u mokraći trudnice. Njegovo lučenje naročito je značajno u drugoj polovini trudnoće i doziranje estriola u to vrijeme mnogi autori koriste kao prognostički znak o stanju ploda i izgledima za održavanje trudnoće. Pred sam porođaj u organizmu trudnice zapaža se nagao pad estrogena. Isto se zapaža i prije nastajanja spontanog abortusa. Zbog toga se smatra da nagao pad estrogena ukazuje na neposredno predstojeći prekid trudnoće, bilo da se radi o porođaju ili, pak, o spontanom abortusu.

Poznato je, osim toga, da posteljica luči i druge, još nedovoljno ispitane i nediferencirane produkte, prvenstveno iz grupe ketosteroida. Oboljenje posteljice i nepravilnosti u njenoj funkciji kao posledicu, između ostalog, imaju i poremećaj u lučenju hormona. U stvari, svaka nepravilnost u njenoj hormonskoj funkciji predstavlja ogledalo stanja trudnoće.

Kako se horionski gonadotropin i progesteron sintetizuju isključivo u horionskim čupicama placente, to smanjene vrednosti ovih hormona u organizmu trudnice ukazuju na insuflcijenciju same posteljice. U isto vrijeme, ako do njega dođe, pad vrednosti estriola predstavlja ne samo znak insuficijencije placente, već je takode i važan dokaz o postojanju izvjesnih poremećaja u samom plodu, jer u sintezi estriola, pored horionskih čupica posteljice, neophodno je i učešće nadbubrežnih žlezda fetusa. Prema tome, smanjene vrednosti estrogena su posljedica insuficijencije fetoplacentne jedinice kao celine, te predstavljaju gori prognostički znak od nedovoljne produkcije progesterona u izvjesnoj fazi trudnoće.

Placenta previa – Kao što smo već spomenuli, posteljica se najčešće razvija na prednjem ili zadnjem zidu tela uterusa, gdje se obično i usadi oplođena jajna ćelija, a rjeđe prema rogovima. Takvo stanje naziva se normalno usađena posteljica. Desi li se, međutim, da je njena donja ivica manje od 7 cm udaljena od unutrašnjeg ušća, onda se radi o nisko usađenoj posteljici. Posteljica može biti usađena na donjem segmentu uterusa, tj. segmentu koji dilatira u toku porođaja, pa čak može da svojom ivicom dopre do unutrašnjeg ušća ili da ga delimično ili potpuno zatvara. Ponekad, mada izvanredno retko, jedan dio posteljice može čak da prođe kroz unutrašnje ušće grlića i da se usadi na sluzokožu cerviksa uterusa. U svakom od ovih slučajeva nisko usađena posteljica se nalazi na putu kojim plod treba da prođe pri svom izlasku iz uterusa u toku porođaja ili abortusa, pa se takva posteljica naziva posteljica prethodnica, odnosno placenta praevia. Ovako usađena posteljica predstavlja veliku opasnost po život majke i o njoj će biti govora u posebnom poglavlju.